8.16

Nogal chagrijnig doordat ik me gisteren tussendoor en een groot deel van de avond heb laten kidnappen door het kabinet, met zijn lege woorden en leugenachtigheid. Het is middernacht geworden, en we weten niets! Maar we gaan verder. Tussenhoofdstuk geschreven, dat ga ik uitbreiden met Annelies, en daarna Hans en Cecile, toch weer anders. En concreter maken! Elk citaat kneden, vouwen, en meer vertellen.

14.21

Ben ik toch vooral aan het herschrijven en herschikken... Ik realiseer me dat de volgorde van gesprekken wel een logica heeft, althans, de grote lijnen: ik meende me te beperken tot de jaren tót de ziekte, maar eigenlijk volg ik vooral de lijn van José als individu, dus liefdesleven en carrière. Daarna verschoof mijn focus meer naar hoe ze in gezelschap was, naar de verwondering over de mysterieuze opname in de familie van Stoffel. Als ik de onderzoekschronologie aanhoudt, krijg je dan:

I. Zoektocht I. Groei (waaronder kindertijd, schooltijd, liefdes, werk)
II. Zoektocht II. Samen (waaronder familie, zwangerschap en ziekte)

Ik zet dat even voor, met in het achterhoofd dat je het nog strakker kunt trekken door de kindertijd ook onder deel II te vatten. Ik betwijfel of dat natuurlijker zal aanvoelen.

15.20

Misschien is de grote charme van Josés proza dat ze goed kijkt, beschrijft, inzoomt, en dan kan reflecteren, in heel kort bestek. Het viel me net op in deze passage:

'Er is ook sprake van een cultuurschok: de zakelijkheid en het meten met maten van een door en door verzakelijkt MBO-college versus de rommeligheid en menselijke maat van de Korenbloem putten me uit en geven me een angstig voorgevoel voor het komende jaar. Mocht ik een andere baan kunnen vinden, maar die kans acht ik eigenlijk uitgesloten, ben ik weg. Binnen de Korenbloem is het nu ook een zooi. Een van de consequenties die ik daaruit getrokken heb is dat ik mijn coordinerende taken binnen de "vakgroep" Engels heb teruggegeven en dat ik heb aangekondigd mijn MR-taak op te geven als de afspraken over compensatie in tijd niet worden uitgevoerd. Bla bla bla, wat word ik hier moe van.'

'Bla bla bla', dat is hem. Scherper nog, in dit fotobijschrift: 'Vrijdag 19 oktober: er komt steeds meer bouwmateriaal, tassen stenen, de vloerdelen, zand, hout. De tractor lijkt een beetje verdwaald.' Met dat laatste woord opent ze de werkelijkheid. Ik weet dat je op een paar losse zinnen - die andere Korenbloemzinnen zijn feitelijk ook niet echt mooi - niet iemand een literair talent kan toekennen, maar ik geloof dat ik steeds beter begrijp waardoor ik gecharmeerd ben.

17.01

Wat als ik al haar citaten in het basisboek José nu terugsnoei tot die observaties en meta-opmerkingen. Dan komt er meer ruimte om te vertellen, en wordt zij snediger. Of misschien elk tweede citaat?
Plus: Zoektocht I en II zijn ook misschien keuzes en omstandigheden - al zou daarvoor ook de jeugd naar II moeten verschuiven. Of individu en gemeenschap. Wacht, ik heb dit eerder opgeschreven, 9 augustus.

Wanneer begon ik met dit project? Jaren geleden, en jaren achtereen onderzocht ik het leven van een individu, alsof het een rechte tijdlijn was, een opeenvolging van gedateerde feiten, foto's en zinnen en de ongedateerde snippers ertussendoor. Wat ik voor me zag: het portret van een vrouw, geïsoleerd van haar omgeving, de tekstuele variant van zo'n chronologische fotoreeks die je op bruiloften en begrafenissen ziet: baby, jong kind, tiener, adolescent, twintig, vrouw, docent, moeder, patiënt, altijd met een lach - alleen lachte ze niet altijd. En dat ik dan zou vaststellen: ze was veel meer! Ze schreef levendige scènes in haar dagboek, ze breide tijdens lessen op de lerarenopleiding, ze danste souverein op schoolfeesten, ze zwom als kind, als twintiger, als dertiger, ze las heel veel Engels (tot ze alleen nog maar Nederlands las), ze runde een groentewinkeltje, ze vertaalde, ze gaf les met heel haar hart, ze naaide de kleren van het gezin voor het veertigjarig huwelijk van haar schoonouders, ze liet het leven doorgaan tijdens haar ziekte, ze was eerlijk en warm en geestig.

Of een levenslijn, met tussenstations, tussen Tilburg, 1953, en Voorthuizen, 1998.

Maar ik luister de gesprekken terug, ik schrijf haar agenda's uit, en ik stel vast: er werd zoveel van haar gehouden, ze schrijft met zoveel warmte, hoofdletters en uitroeptekens over die mensen om haar heen, het is meer een metrokaart dan een lijn met puntjes. Gedeelde levens, parallelle lijnen, een drietal wel 44 jaar lang, een van de belangrijkste 25 jaar, er is een lijn, niet minder belangrijk, van slechts 7 jaar. De foto's zijn genomen door anderen, de afspraken waren van belang. Op de foto van het leslokaal van het Dante-Instituut staan nog eens zo'n twintig jonge mensen, net als op het feestje van de bibliotheekcollega uit dezelfde peridoe. Over hoe ze danste met een beugelfles tijdens de dinsdagavondfeestjes van de opleiding vertellen drie vrienden hetzelfde, bewonderende verhaal. Zelfs tijdens de eenzame voettocht van Hardewijk naar Deventer, waarover ze schrijft aan haar minnaar en waarvan de foto's in het gezamenlijke fotoboek met haar echtgenote belanden, raakt ze aan de praat met een gezin, en aan het slot zoekt ze vrienden op.

Ik kan voor elke fase in haar leven vriendinnen, vrienden en vriendjes aanwijzen. In de scènes in haar dagboek, die overlopen van adoratie voor een vriend van haar oudere broer, staan haar ouders monumentaal centraal. Later worden Stoffel en zij weer huisgenoten met broer en schoonzus, gaan ze op een grote reis. Haar collega wordt haar beste vriendin, en later herhaalt zich dat patroon zich. Ja, ze had weinig echte vriendinnen, het is tekenend dat maar vijf mensen wisten van haar affaire - een van die collega-vriendinnen was de vijfde. Rond dramatische levensgebeurtenissen is ze terughoudend: over het overlijden van haar vader praat ze niet met haar zus, over haar miskraam en haar eerste diagnose horen ze op haar werk niets. Haar beste vriendin in haar laatste decennium zegt: '[...] maar als je haar had, dan had je haar helemaal.'

Is niet elk leven een afwisseling van eenzaamheid en gezamenlijke activiteiten? De kwestie is denk ik, in lijn met haar veelzijdigheid, de scenario's waarvoor ze ging, in hoeverre het zelfgekozen was.

Aantekening in het bestand MJ-2024-schrijfdagboek.txt. (Voor wie dit bericht bereikt vanuit een overzicht: de foto die je zag is een plaatsvervangende foto. Er stond eerst iets blauws met een schilderpalet. Nu is het een van de foto's die Stoffel in de tweede helft van de jaren zeventig maakte van José, een van de foto's op het omslag. Een grappige foto, maar ook één die me er vooral op wijst dat ik wél relevant beeld moet zoeken.)